O najdawniejszych losach zborów ewangelickich w Królestwie Polskim

O najdawniejszych losach zborów reformowanych i ew. augsburskich w Królestwie Polskim

W całym szeregu artykułów obznajmił już "Zwiastun" czytelników swych z historią oddzielnych parafii ewangelickich w kraju naszym; lecz najdawniejsze losy tych zborów, koleje ich założenia spoczywają przeważnie w mało dostępnych archiwach lub źródłach. Z tego powodu, jako dopełnienie ogłoszonych już uprzednio wiadomości, zamieszczamy tu wiązkę suchych faktów, przeważnie opartych na nieznanych rękopiśmiennych źródłach a wyświetlających po części założenie i pierwsze losy wymienionych niżej zborów.

Zbór w Węgrowie powstał z parafii rzymsko-katolickiej w r. 1558. Jest to, po Wilnie, najdawniejsze zatem ognisko reformacyjne, które przetrwało dotychczas nieprzerwanie na ziemiach dawnej Polski. W wspomnianym roku Anna z Radziwiłłów Kiszczyna usunęła z kościoła plebana katolickiego i osadziła pastora ewangelickiego, którym zdaje się, podówczas był sławny później antytrynitarz Piotr z Goniądza. Po oddzieleniu się arjan od ewangelików w Polsce w r. 1562 zbór Węgrowski stał się arjańskim, a w r. 1563 widzimy tu sławnego Marcina Krowickiego pastorem i seniorem. Węgrów, dzięki szczególnej swemu właścicielowi Janowi Kiszce, staroście żmujdzkiemu, a następnie kasztelanowi wileńskiemu, gorliwemu wyznawcy arjanizmu, stał się głównym ogniskiem ruchu antytrynitarskiego na północno-wschodniej Polsce. Powstaje tu drukarnia arjańska, w której 1570 r. Piotr z Goniądza wydaje kilka dzieł arjańskich, należących dziś do największych rzadkości bibliograficznych. Niezależnie od drukarni istniała w Węgrowie szkoła arjańska, której rektorem i zarazem pastorem, ostatnim arjańskim, zdaje się, był 1585 r. Jan Voelkel. Z innych pastorów arjańskich czytamy 1570 r. o Aleksandrze Vitrellinie, poprzednio pastorze ewangelickim, którego z kościoła ewangelickiego wykluczył synod sandomierski 1570 r. Z roku 1590 wiemy jeszcze o pastorze Marcinie Calissiusie, który następnie przeszedł na wyznanie ewangelickie i umarł księdzem i pastorem ewangelickim nowogrodzkim. Upadek zboru arjańskiego w Węgrowie i powstanie tu zboru ewangelickiego (reformowanego) stał się bez wątpienia jednocześnie z przejęciem Węgrowa po śmierci arjanina Kiszki 1592 r. do rąk protestanckich Radziwiłłów. Od tej chwili wszystkie ślady arjanizmu w Węgrowie giną, w tym samym Węgrowie, w którym jeszcze 1584 r. odbył się walny synod arjański, na którym Faust Socyn bronił tezy o oddawaniu boskiej czci Chrystusowi (przeciw doktrynie arjan siedmiogrodzkich). Dawniejszy synod 1565 r. o chrzcie dorosłych, w którym listem swym wzięłą udział fundatorka zboru arjańskiego w Węgrowie Kiszczyna, jest znany ze źródeł drukowanych.

Po 30-letnim okresie arjańskim zaczyna się r. 1592 zatem w historii Węgrowa okres ewangelicki. Zbór reformowany przetrwał tu od r. 1592 do 1779, kiedy ostatni pastor reformowany ks. Kopycki ustąpił z Węgrowa, a zatem lat 186. Pierwotnie nabożeństwo ewangelickie odbywało się, po usunięciu arjańskiego, w dawnym kościele katolickim. Ale już 1630 r. kościół murowany musiano zwrócić katolikom i wtedy hetman polny Krzysztof Radziwiłł wybudował dla ewangelików kościół drewniany, w którym kaznodzieją 1632 r. był ks. Jan Węgierski, a r. 1641 ks. Białkowski. Od roku 1650, jak to wiadomo z ogłoszonych już poprzednio prac, w kościele tym odprawiali swe nabożeństwa i ewangelicy augsburscy, przeważnie z Warszawy, których pierwszym pastorem był ks. Jonasz Columbus. Z drugiej połowy XVII wieku i pierwszej połowy XVIII mamy do zaznaczenia cały szereg zamachów na kościół węgrowski. 1678 r. kościół został spalony, przyczem podejrzenie padło na franciszkanów węgrowskich. Odbudowano kościół jednak pomimo oporu biskupa łuckiego, który atoli r. 1685 kościół opieczętował. Dopiero r. 1689 pieczęcie zdjęte zostały. Powtórzyło się to samo 1720 r. i sam król August II dwa razy, 1720 i 1724 r., wstawiał się u biskupa łuckiego o odpieczętowanie zboru. Dalsze losy Węgrowa znane są z prac ks. Ottego i ks. Knothego. Od r. 1779 do dziś w Węgrowie jest już tylko zbór augsburski.